Beschrijvingen hoofdvaandel

Eerste omschrijving hoofdvaandel

Oud vaandel van het Sacramentsgilde Bergeijk.
Breed 2 meter
Hoogte 1,75 meter
Medaillon 46 cm
Dit vaandel was van oorsprong een witzijden vaandel met daarop een rood Andreaskruis (ook wel Bourgondisch kruis genoemd).
Sint Andreas was de patroonheilige van het huis van Bourgondië.
Aan dit kruis zitten uitsteeksels van rode en gele zijde om te suggereren dat het takken zijn.
Het Medaillon bestond uit een groene rand waarin een monstrans geplaatst is.
Deze afbeelding lijkt veel op een zilveren monstrans (schild), dat de koning draagt (sterk vereenvoudigd).
Dit schild lijkt weer op een weer veel op een echte monstrans in de kerk van Bergeijk (Parochie het Hof).
Het zilveren schild komt uit circa 1820 (volgens de merken) en de monstrans op de parochie uit 1753.
In de groene rand rond het medaillon staat de tekst: Ecce panis angelorvn factvs cievs viatorvn* en dit betekent: (zie Jolles 1933) **
Zie het brood de engelen en is de leeftocht voor ons reizigers geworden.
Verder staan er op het vaandel versieringen, zijnde lelies volgens Jolles.
Op dit vaandel staan geen jaartal of andere plaats of tijdsaanduiding.
Dit was vroeger op geen enkel vaandel de gewoonte.
Het wordt geschat op ruim 100 jaar oud.
Hr. Panken schrijft namelijk in zijn beschrijving van Bergeijk dat het huis van de hoofdman rond 1870 in vlammen opgegaan is.
Dat kan wel kloppen omdat de oude boeken van het gilde weer in 1873 beginnen.
Ook op de resterende boeken zij sporen van brand zichtbaar.
Het zou mogelijk zijn dat het oudere vaandel bij deze brand verbrand is en daarna dit vaandel aangeschaft is.
Vroeger werd dit oude vaandel aan de stok vastgespijkerd en na gebruikt werd dit opgerold en ergens achter een kast of op een zolder weggehangen.
Omdat dit vaandel zoveel geleden had, is het in 1930 of 1932 gerestaureerd door een naaister uit Bergeijk.
Deze naaister heeft echter in plaats van zijde, katoen gebruikt.
Ook de kleuren komen net overeen met het origineel.
Het vaandel is gebruikt tot 1948 toen er een nieuw vaandel werd aangeschaft.
Voorstaande is geschreven door de oud-deken van het Sacramentsgilde en alzo overgenomen van Jolles voornoemd

*
Uitleg volgens A.I. (google)
“Ecce panis angelorum, factus cibus viatorum” is een Latijnse frase uit de eucharistische hymne Lauda Sion, geschreven door Thomas van Aquino.
Het betekent: “Zie, het brood der engelen, wordt de spijs van pelgrims”.
Het verwijst naar de eucharistie, waarbij het hemelse brood voedsel wordt voor gelovigen op aarde.

• Betekenis: De tekst benadrukt dat het “brood der engelen” (de heilige communie) beschikbaar is gesteld als “spijs” (voedsel)
  voor pelgrims (viatorum) – hiermee worden de christenen bedoeld die op aarde als “reizigers” onderweg zijn naar de hemel.
• Herkomst: Het maakt deel uit van de sequentie voor het feest van Sacramentsdag (Corpus Christi), gecomponeerd in 1264.
• Vervolg: De volledige strofe luidt: “Ecce panis Angelorum, factus cibus viatorum: vere panis filiorum, non mittendus canibus”
  (Zie het brood der engelen, wordt de spijs van pelgrims: waarlijk het brood der kinderen, niet te werpen voor de honden).

De tekst wordt vaak gezongen tijdens de communie en benadrukt de verandering van het brood in het lichaam van Christus (transubstantiatie).

**
Jolle Albertus Jolles is auteur, bekend van De Schuttersgilden en Schutterijen van Noord-Brabant [Deel I. A-L] (1933) en
De schuttersgilden en schutterijen van Noord-Brabant (1987).

Tweede omschrijving hoofdvaandel

Informatie over het oude Gildevaandel.  (Eerder beschreven en tekstueel overgenomen)

Op het oude Bergeykse gildevaandel bevindt zich een bourgondisch kruis (ook wel St. Andreaskruis genoemd).
Zo’n kruis komt voor op nagenoeg alle Brabantse gildevaandels.
Slechts enkele gilden hebben geen Andreaskruis in hun vaandel.
Dit komt o.a. doordat dit gilde geen banden had met het huis van Bourgondië (b.v. later opgericht) of omdat het verboden was dit kruis te voeren.
Een voorbeeld hiervan is het St. Catharinagilde uit Valkenswaard.
Dit gilde werd in 1787 opgericht en goedgekeurd door de Staten-Generaal.
Maar de Staten-Generaal werd in de oprichtingsakte uitdrukkelijk verboden om in het Gildevaandel Spaanse of Oostenrijkse wapens te voeren noch tekens van het Gulden Vlies.
Tevens werd verboden dat het Bourgondisch kruis gevoerd zou worden.

Het bourgondisch of St. Andreaskruis is een schuinkruis.

Het bourgondisch kruis op ons vaandel is voorzien van uitstulpingen of “zijtakken”. Dit valt op 2 manieren te verklaren:

1. Toen in 1648 Brabant Generaliteitsland werd van Holland mochten geen Bourgondisch of Spaanse wapens of symbolen meer gevoerd worden, ook werd de Brabantse vlag verboden.
   Men probeerde echter deze maatregel te omzeilen. De Brabantse geblokte rood-witte vlag werd sindsdien geweven als gordijntjes en tafelkleden.
   De Gilden voorzagen hun bourgondisch kruis van uitstulpingen, zodat het wel toelaatbaar werd.
2. De 2^e verklaring is: St. Andreas werd gemarteld op een schuin kruis van 2 boomstammen. Zodoende zou ook een verklaring te geven zijn voor de “zijtakken”.

Bergeyk heeft van oudsher sterke banden gehad met het Bourgondische huis.
Bergeyk kreeg in 1448 stadsrechten van Karel de Stoute. En nog steeds is het Bergeykse gemeentewapen hetzelfde als het wapen van het Bourgondische huis.
Tenslotte zijn veel schuttersgilden ontstaan in de Bourgondische tijd en zijn alle gebaseerd op de principes die in de Bourgondiërs aanhingen.
Hoe oud het H. Sacramentgilde uit Bergeyk is, is moeilijk te zeggen.
Na vele naspeuringen in verschillende archieven is tenslotte gevonden dat het gilde voor 1537 opgericht moet zijn.
In een boek uit 1610 over de Kempen staat namelijk dat de gildebroeders van het gilde van het Hoogwaardig Sacrament
in 1537 begonnen zijn met het bouwen van een kapel in de kerk en hieraan tot 1540 gewerkt.
Maar ongetwijfeld is het vaandel op lang na niet zo oud.

Wat op de achterkant van het medaillon heeft gestaan, is mij geheel niet bekend.
Vervolgens mij staat slechts aan één zijde van het vaandel een afbeelding of tekst.
De andere zijde van het vaandel werd als “linkse” zijde beschouwd.
Dit is momenteel nog bij de meeste schuttersgildevaandels.
Slechts enkele vaandels hebben aan beide zijden een afbeelding in het medaillon.
Het bezwaar hiervan is dat het (vaak geborduurde) medaillon dan te zwaar wordt in verhouding tot het (zijden) vaandel.